Ευρωπαϊκή Ένωση και εγχώρια εκπαιδευτική πολιτική: μερικές σκέψεις

Με αφορμή την ανάρτηση του υφυπουργού Παιδείας με θέμα "Η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση στην ΕΕ"


Αρκετά χρόνια τώρα παρακολουθώ τα τεκταινόμενα στο χώρο της εκπαιδευτικής πολιτικής σε ευρωπαϊκό επίπεδο, λόγω επαγγέλματος. Με αφορμή την παραπάνω ανάρτηση, καταγράφω εδώ μερικές σκέψεις. 


Πρώτο σημείο: Για να μιλήσουμε τη γλώσσα της ειλικρίνειας, όλοι όσοι ασχολούμαστε με το αντικείμενο, γνωρίζουμε το χάσμα που χωρίζει τα κείμενα αυτά και γενικότερα τις κεντρικές ευρωπαϊκές πολιτικές από την εθνική μας εκπαιδευτική πολιτική.


(Κάνοντας μια μικρή παρέκβαση:) θα διαφωνήσω με όσους λένε ελαφρά τη καρδία ότι η Ελλάδα, πολύ απλά, "δεν έχει εθνική εκπαιδευτική πολιτική", "δε σχεδιάζει", "πάμε στα τυφλά", κτλ. Αντιθέτως, έχω την πεποίθηση ότι η έλλειψη πολιτικού σχεδιασμού είμαι από μόνη της μια ισχυρότατη ως προς τις συνέπειές της πολιτική ενέργεια, ηθελημένη ή ακούσια. Η πρόσφατη πολιτική μας ιστορία βρίθει παραδειγμάτων.


Είτε συμφωνεί κανείς με τις επιλογές της ΕΕ είτε όχι, δε δυσκολεύεται να διαπιστώσει την προχειρότητα και κυρίως την έλλειψη ουσιαστικής κατανόησης και λειτουργικότητας με την οποία αποσπασματικά περνούν στο δικό μας εκπαιδευτικό σύστημα οι "ντιρεκτίβες" της ΕΕ (εσκεμμένα χρησιμοποιώ τον όρο, για να θυμίσω τα στερεότυπα στα οποία ως κοινωνία έχουμε βολευτεί εδώ και χρόνια). Είναι προφανής επίσης ο τρόπος με το οποίο το δικό μας σύστημα προσπαθεί διαρκώς να "ξεγελάσει" τους "κουτόφραγκους" των Βρυξελλών (επαναλαμβάνω, οι όροι έχουν επιλεχθεί για όλη τη συνυποδηλωτική τους δύναμη) σχετικά με τις καινοτομίες και προόδους που επιτυγχάνει η χώρα. Τα αποτελέσματα της εκπαιδευτικής μας δυσπραγίας ή απραγίας γίνονται ακόμα πιο εμφανή μέσα από συγκρίσεις των δημόσιων στατιστικών δεδομένων της Eurostat για την Ελλάδα και τα άλλα κράτη-μέλη (και να σκεφτεί κανείς ότι εκεί έχει να κάνει με τα ήδη "μαγειρεμένα" εθνικά μας στατιστικά δεδομένα). Εν ολίγοις, η εικόνα της εκπαιδευτικής πολιτικής της Ελλάδας, ιδιαίτερα όταν την κοιτάξεις υπό προοπτική στο σύστημα αναφοράς που προσφέρει το "κοινό" ευρωπαϊκό πλαίσιο, σε πληγώνει.


Δεύτερο σημείο: Ό,τι αναδεικνύει το πρόβλημα, αποτελεί και δυνητικό σημείο εκκίνησης μιας λύσης. Η επίγνωση ότι υπολειπόμαστε, πρέπει να μας δώσει την ενέργεια για να προσπαθήσουμε να βγούμε μπροστά - γιατί θέλουμε (το έχει ο συλλογικός μας πολιτισμικός γονότυπος) και κατά βάθος μπορούμε (πρέπει κάποτε να δούμε σοβαρά το ανθρώπινο και κοινωνικό κεφάλαιο που έχει σωρεύσει η Ελλάδα τα τελευταία 10-15 χρόνια, λόγω της μεγαλύτερης κινητικότητας των προσώπων στο παγκοσμιοποιημένο σκηνικό). Δυστυχώς, όμως, μέχρι σήμερα η ΕΕ έχει χρησιμοποιηθεί από την Ελλάδα κυρίως ως πηγή για "λύσεις-κονσέρβα", να μου επιτραπεί ο όρος, ή, συχνότερα, για ψευδο-"λύσεις-κονσέρβα", όπως εξήγησα στο πρώτο σημείο. 


Το πραγματικό διακύβευμα για την ενήλικη Ελλάδα-μέλος της ΕΕ είναι η αξιοποίηση του ευρωπαϊκού πλαισίου για την διαμόρφωση και χρηματοδότηση (τουλάχιστον) μεσοπρόθεσμης εθνικής στρατηγικής στην εκπαίδευση, μιας στρατηγικής που θα διαπερνά οριζόντια το δημόσιο βίο, υπηρετώντας τις ανάγκες και στοχεύσεις της χώρας. Η ΕΕ είναι το εργαλείο, όχι η "μαμά" (ή "μητριά") μας. Η ΕΕ είναι (πρέπει να είναι) για μας "περιεχόμενο", όχι "πακέτο". Είναι, κατά τη γνώμη μου, ένα εξαιρετικό εργαλείο διαμόρφωσης πολιτικής, αρκετά ασφαλές (λόγω της σωρευμένης κοινής ευρωπαϊκής εμπειρίας και σύνθεσης), αλλά και επαρκώς οραματικό, στραμμένο σε επιδιώξεις της "κοινωνικής Ευρώπης" για το μέλλον. 


Τρίτο σημείο: Τι είδους Παιδεία (όχι απλώς διαδικασία εκπαίδευσης) θέλουμε τελικά να έχει ο νεαρός ενήλικος Έλληνας το 2015, 2020, ή 2025; Καίριο ερώτημα, αυτονόητο, αλλά και καλά κρυμμένο κάτω από το χαλί σε όλους τους "διαλόγους για την Παιδεία". Να ένα καλό παράδειγμα μη χρήσης των ευρωπαϊκών εργαλείων. 


Θα μιλήσουμε επιτέλους για το περιεχόμενο της εκπαίδευσης, για μια ριζική επανατοποθέτηση των αναλυτικών μας προγραμμάτων; Αν ναι, θα κοιτάξουμε ουσιαστικά να μάθουμε από την ευρωπαϊκή εμπειρία; Χωρίς να ψάχνουμε για πανάκειες, "χάντρες και καθρεφτάκια" ως άλλοι ιθαγενείς, αξίζει να σταθμίσουμε λίγο τη δύναμη του ευρωπαϊκού εννοιολογικού εργαλείου που ακούει στο όνομα "key competences". Το αναφέρω εδώ ως ένα από τα πολλά παραδείγματα σχετικά με το δεύτερο σημείο που ανέφερα παραπάνω, είναι ωστόσο και ένα από τα σημαντικά παραδείγματα. Οι "κουτόφραγκοι" έχουν ορίσει οκτώ άξονες, οι οποίοι υλοποιούμενοι σε συγκεκριμένες εκπαιδευτικές επιλογές, μπορούν να δώσουν απάντηση σε κεντρικά διλήμματα. Εδώ μόνο θα τους αναφέρω, αποφεύγοντας να τους μεταφράσω (για να αποφύγω τις εθνικές μας συνυποδηλώσεις -:)  :

• Communication in the mother tongue
• Communication in a foreign language
• Mathematical literacy and basic competences in science and technology
• Digital competence
• Learning-to-learn
• Interpersonal and civic competences
• Entrepreneurship
• Cultural expression 

Ως γονιός θα ήθελα τα παιδιά μου να αποφοιτήσουν από το ελληνικό δημόσιο σχολείο εφοδιασμένα με αυτές τις βασικές ικανότητες. Ως εκπαιδευτικός, θα ήθελα να κάνω πράξη την προσφορά ευκαιριών στους μαθητές μου για αυτού του είδους τη μάθηση. Ως ερευνητής, βλέπω μπροστά μου την πρόκληση να μεταφράσει κανείς τους όρους αυτούς σε επιλογές και σχέδιο δράσης. Ως μέσος Έλληνας πολίτης, όμως, ακούω στο δημόσιο βίο για όλα τα άλλα (ασήμαντα και σημαντικά), και όχι γι' αυτά τα κορυφαίας προτεραιότητας θέματα της χώρας. Ως Έλληνας πολίτης με κάποια διεθνή εμπειρία, ψάχνω να δω γιατί η Ελλάδα να υστερεί τόσο στα αυτονόητα.


Συνοψίζω. Μακάρι η Ελλάδα να τολμήσει πια το απλό και ως τώρα... αδιανόητο: περισσότερη ειλικρίνεια και διαφάνεια στην ευρωπαϊκή ταυτότητα της χώρας, ουσιαστική αξιοποίηση της ευρωπαϊκής ευκαιρίας, εκπαιδευτική μεταρρύθμιση με όραμα και γνώση.


Όπως (περίπου) έλεγε ο πρωθυπουργός πριν γίνει πρωθυπουργός, "λεφτά υπάρχουν, φτάνει να ξέρει κανείς τι να τα κάνει". Ή, όπως ίσως έλεγε στα νιάτα του κι αυτός, "λίγη φαντασία στην εξουσία, βρε παιδιά!". Δεν είναι ουτοπία. Είναι απλώς ξεβόλεμα που κάποτε πρέπει να γίνει. Το λέει αλλιώς και ο υπουργός-blogger: Η «ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ» ΥΠΑΡΧΕΙ ΜΟΝΟ ΣΤΟ ΜΥΑΛΟ ΕΚΕΙΝΩΝ ΠΟΥ ΔΕΝ ΜΠΟΡΕΣΑΝ (Ή ΔΕΝ ΗΘΕΛΑΝ;) ΠΟΤΕ ΝΑ ΞΕΦΥΓΟΥΝ ΑΠΟ ΑΥΤΗΝ

Πόσες φορές αλήθεια έχω κοροϊδέψει τα "Αμερικανάκια";

... μάλλον όσες κι εσύ, μάγκα συν-Έλληνα.

Λοιπόν, καιρός να ανοίξουμε μερικά στεγανά του νου. Ίσως τελικά οι ΗΠΑ να έχουν να μας διδάξουν κάποια μαθήματα ποιότητας στην πολιτική (τηρουμένων των αναλογιών και αναγνωριζόμενου του διαθλαστικού πρίσματος των media):

Διάβασα χθες για τη δέσμευση του Obama για βελτίωση της παρεχόμενης στις ΗΠΑ εκπαίδευσης στις φυσικές επιστήμες και την τεχνολογία. Καλύτερη εκπαίδευση για τα παιδιά της Αμερικής, με το βλέμμα στο μέλλον...

Είδα και το video. Τον άκουσα με προσοχή. Εντυπωσιάστηκα. Όχι μόνο από τη ρητορική του δυνότητα, αλλά κυρίως από τον τρόπο με τον οποίο καταφέρνει να φέρει τη ζωή των πολιτών στο επίκεντρο του πολιτικού λόγου, από τον τρόπο με τον οποίο δίνει όραμα σε μια κοινωνία που το έχει πολλή ανάγκη. Ηγέτης.


Ευχαριστώ το Σοφοκλή. Αυτός μου το προώθησε (όχι για να το δημοσιεύσω εδώ, ούτε πιθανόν για να το σχολιάσω έτσι!).

Υπουργός-blogger. Λες;

Με την κυβερνητική αλλαγή της 4ης Οκτωβρίου 2009 δοκίμασα μια ευχάριστη έκπληξη. Την προκάλεσε η υφυπουργοποίηση του κ. Πανάρετου, με χαρτοφυλάκιο στο Υπουργείο Παιδείας, Διά Βίου Μάθησης και Θρησκευμάτων, αλλά και διευρυμένες αρμοδιότητες, με απευθείας αναφορά στον πρωθυπουργό, για θέματα ανοικτής διακυβέρνησης.

Απ' ό,τι κατάλαβα, για τους γνωρίζοντες η πολιτική αυτή εξέλιξη μάλλον δεν ήταν έκπληξη.

Για μένα όμως είναι έκπληξη, και μάλιστα ευχάριστη, η συνέπεια με την οποία μέχρι και σήμερα ο κ. υφυπουργός διατηρεί τη διαδικτυακή του παρουσία. Είναι ο μόνος υπουργός που ξέρω, ο οποίος blogάρει καθημερινά, με άρθρα που σε πείθουν (με πείθουν) για τις ειλικρινείς προθέσεις του. Ένας πολίτης (με την ουσιαστική έννοια) σε υπουργικό θώκο. Είναι, λοιπόν, ακόμα δυνατόν.

Προσοχή. Τον κ. Πανάρετο δεν τον γνωρίζω προσωπικά. Παίρνω το ρίσκο αυτής της δημόσιας τοποθέτησης γνωρίζοντας πολύ καλά ότι δεν αποκλείεται και να διαψευσθώ. Η εξουσία φθείρει, το ίδιο και η ρουτίνα, άλλωστε. Όμως, είναι φορές που και μόνη η ελπίδα που σου γεννά κάτι, είναι ακόμα πιο δυνατή κι από την τελική πραγμάτωσή της.

Κύριε καθηγητά, μην εγκαταλείψετε το προφίλ του υπουργού-blogger. Δίνει ελπίδα στους "απ' έξω" του νοσηρού πολιτικού συστήματος - το οποίο ευτυχώς (κατά λάθος;) παράγει πού και πού εξαιρετικές... εξαιρέσεις. Καλή δουλειά.

Καθυστερημένα εγκαίνια

Η ιδέα για το ιστολόγιο αυτό γεννήθηκε περί τα τέλη του 2008 και τις πρώτες μέρες του 2009, στη σύντομη ανάπαυλα που προσφέρουν οι διακοπές των Χριστουγέννων - επικίνδυνο πράγμα οι διακοπές, λένε!...


Γεννήθηκε στον απόηχο των γεγονότων της Αθήνας το Δεκέμβριο του 2008 και πάνω σε ένα υπόβαθρο σκέψεων και εμπειριών που πάει κάμποσα χρόνια πίσω. Χρόνια αναζήτησης βασικών εννοιών αναφοράς. Τελικά, κατέληξα, συμβιβάστηκα με δυο σύμβολα που δεν παύουν να με προκαλούν: Παιδεία και Δημοκρατία. Πίσω τους, δυο ιδανικά: Γνώση και Πολιτική Αρετή. Έστωσαν, λοιπόν. Γύρω τους, ερωτήσεις πολλές, αυθεντική αρχαιοελληνική απορία. Και η απορία γεννά Ιδέες. Τρέφει Πάθος. Παράγει οξυγόνο ψυχής και αφορμές για δημιουργία.


Η υλοποίηση του ιστολογίου άργησε μερικούς μήνες. Έπρεπε να φτάσει η "Επέτειος του Πολυτεχνείου" το Νοέμβριο του 2009 για να πω το "δεν πάει άλλο". Ας είναι. Τέλος καλό, όλα καλά.


Τέλος; Κάθε άλλο. Αρχή. Αρχή μετάβασης στη δημόσια σφαίρα. Το ιστολόγιο αυτό σηματοδοτεί προσωπικές μεταβάσεις. Έρχεται η ώρα που ξέρεις ότι οφείλεις (σε ποιον άραγε;) να μιλήσεις, να πράξεις, να δώσεις το στίγμα σου - έτσι όπως εσύ το ορίζεις και όχι όπως σου επιβάλλουν οι ποικίλες συμβάσεις-ευκαιρίες για προβολή.


Δε γράφω για να με διαβάζεις - αν το κάνεις, δική σου επιλογή, για την οποία σε ευχαριστώ ειλικρινά.


Γράφω - όποτε προλαβαίνω - γιατί κάπου πρέπει να μαζέψω αυτά που έχω να πω. Και γράφω εδώ, σε τούτο το μέσο, για να να εκθέσω τις σκέψεις μου στον καθαρό αέρα της συλλογικής νοημοσύνης. Γιατί κι αυτή υπάρχει, έστω υπνώττουσα και υπνωτισμένη πολλά χρόνια τώρα στην Ελλάδα - ή, τουλάχιστον, απούσα από τη βιτρίνα του δημόσιου βίου μας.


Στη θάλασσα, πάντα μου άρεσε ο τρόπος που τα βουνά καθρεφτίζονται πάνω της. Στο Web2.0, με προκαλεί ο τρόπος που αναπαριστά και επεκτείνει την ανθρώπινη διάνοια.


Καλό μας ταξίδι.